Umut
New member
QUEER DOSTU NE DEMEK? GÜNLÜK HAYATTA, İŞ YERİNDE VE TOPLUMDA GERÇEK BİR KAPSAYICILIK NE ANLAMA GELİR?
Bir mekânın, topluluğun veya kişinin queer dostu olduğunu nasıl anlarız?
Hiç bir kafeye girdiğinizde insanların birbirine nasıl davrandığına dikkat ettiniz mi? Ya da yeni bir işe başlarken özel hayatınızla ilgili bir şey anlatmanın sorun yaratıp yaratmayacağını düşündünüz mü? Belki de bir arkadaşınızın kendisini rahatça ifade edebildiği bir ortamın neden başka biri için bu kadar zorlayıcı olabildiğini merak ettiniz. İşte tam bu noktada “queer dostu” kavramı karşımıza çıkıyor.
Queer dostu olmak, yalnızca LGBTİ+ bireylere karşı olumsuz düşünceler taşımamak anlamına gelmez. Asıl mesele, insanların cinsel yönelimleri veya cinsiyet kimlikleri nedeniyle dışlanmadan, aşağılanmadan, kendilerini açıklamaya zorlanmadan ve ayrımcılık korkusu yaşamadan var olabildikleri bir ortam oluşturmaktır.
Örneğin iki erkeğin bir restoranda el ele oturabilmesi, trans bir kişinin kendi adıyla hitap edilmesi, biseksüel bir çalışanın partnerinden söz ederken kendisini sansürlemek zorunda kalmaması bu yaklaşımın günlük hayattaki karşılıklarıdır.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bir kişi kendisini queer dostu olarak tanımlayabilir ama davranışları bunun tersini gösterebilir. Dolayısıyla kavramı anlamak için yalnızca söylenen sözlere değil, gerçek hayattaki tutumlara, kurallara ve sonuçlara da bakmak gerekir.
1. QUEER KAVRAMI TAM OLARAK NEYİ İFADE EDİYOR?
Queer, cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini geleneksel kategorilerle tanımlamayan ya da bu kategorileri kendisi için yeterli bulmayan kişilerin kullanabildiği geniş bir şemsiye terimdir. Bazı insanlar kendilerini doğrudan queer olarak tanımlarken bazıları lezbiyen, gey, biseksüel, trans, non-binary veya başka bir kimlik tanımını tercih eder.
Terimin geçmişinde önemli bir ayrıntı bulunur. İngilizcede queer sözcüğü uzun süre aşağılayıcı biçimde kullanılmıştır. Zaman içinde birçok LGBTİ+ birey ve topluluk bu sözcüğü yeniden sahiplenerek olumlu veya politik bir kimlik ifadesine dönüştürmüştür. Ancak herkes bu sözcüğü benimsemez. Bu nedenle birine queer demeden önce kişinin kendi tanımına saygı göstermek önemlidir.
Dünya Sağlık Örgütünün 15 Ekim 2024 tarihli, cinsel ve toplumsal cinsiyet çeşitliliğine ilişkin kavramları açıklayan rehberi; cinsel yönelim, cinsiyet kimliği ve bunlarla ilişkili kavramların birbirinden ayrılması gerektiğini vurgulayan kaynaklardan biridir.
Bu ayrımı basitçe açıklayalım:
- Cinsel yönelim, kişinin kimlere duygusal, romantik veya cinsel çekim duyduğuyla ilgilidir.
- Cinsiyet kimliği, kişinin kendi cinsiyetini nasıl deneyimlediği ve tanımladığıyla ilgilidir.
- Cinsiyet ifadesi, kişinin giyim, görünüş, davranış ve benzeri yollarla kendisini nasıl ifade ettiğini kapsar.
Bir erkeğin feminen giyinmesi onun mutlaka gey olduğu anlamına gelmez. Bir kadının maskülen görünmesi de cinsel yönelimi hakkında kesin bir bilgi vermez. Queer dostu yaklaşım, dış görünüşten hareketle insanları sınıflandırmak yerine onların kendilerini nasıl tanımladıklarını dikkate alır.
Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Frequently asked questions on sexual and gender diversity, health and human rights, ikinci baskı, 15 Ekim 2024.
2. QUEER DOSTU OLMAK SADECE SAYGILI DAVRANMAK MIDIR?
Saygı, işin başlangıcıdır; tamamı değildir.
Queer dostu bir arkadaş, birinin cinsel yönelimi hakkında izinsiz sorular sormamaya dikkat eder. Queer dostu bir iş yeri, ayrımcılığı yasaklayan açık kurallar oluşturur ve bu kuralların uygulanmasını sağlar. Queer dostu bir sağlık kuruluşu ise hastanın kimliğini küçümsemeden, doğru bilgilerle ve mahremiyetine saygı göstererek hizmet verir.
Bunlar arasındaki farkı düşünelim.
Bir işletmenin duvarına gökkuşağı bayrağı asması görünür bir destek göstergesi olabilir. Ancak aynı işletmede LGBTİ+ çalışanlara terfi verilmediği, müşteriler arasında ayrımcılık yapıldığı veya çalışanların ayrımcı davranışlarına göz yumulduğu bir ortam varsa o bayrak tek başına yeterli değildir.
Benzer biçimde, bir arkadaşın “Ben kimseyi cinsel yönelimine göre yargılamam” demesi olumlu bir başlangıçtır. Fakat aynı kişi, eşcinsel bir arkadaşının partnerini başkalarından saklamasını bekliyor veya onun ilişkisini sürekli şaka konusu yapıyorsa söyledikleriyle yaptıkları arasında bir çelişki vardır.
Buradan çıkarılabilecek temel sonuç şu: Queer dostluğu, kişisel iyi niyetin yanı sıra güvenilir davranışlar, adil kurallar ve gerektiğinde sorumluluk alma becerisiyle değerlendirilmelidir.
3. GERÇEK VERİLER NE SÖYLÜYOR?
Queer dostu ortamların neden önemli olduğunu anlamak için ayrımcılığın gerçek hayattaki sonuçlarına bakabiliriz.
UCLA Hukuk Fakültesine bağlı Williams Institute tarafından Ağustos 2024'te yayımlanan, ABD'de çalışan LGBTİ+ bireylerin deneyimlerini inceleyen araştırma, 2023 yazında toplanan ve iş gücündeki 1.902 LGBTİ+ yetişkini kapsayan anket verilerine dayanıyor.
Araştırmada öne çıkan bulgular şöyle:
- Katılımcıların yüzde 34'ü, yaşamlarının bir döneminde cinsel yönelimleri veya cinsiyet kimlikleri nedeniyle işe alınmama, işten çıkarılma ya da terfi alamama gibi en az bir istihdam ayrımcılığı biçimi yaşadığını bildirdi.
- Yüzde 37'si iş yerinde kimliği nedeniyle en az bir tür taciz yaşadığını belirtti.
- Yüzde 72'si, çalışma hayatlarının bir döneminde LGBTİ+ bireylere yönelik aşağılayıcı sözler, hakaretler veya şakalar duyduğunu söyledi.
- Yüzde 58'i ayrımcılıktan veya tacizden kaçınmak için görünüşünü değiştirmek ya da ailesi ve özel hayatı hakkında konuşmamak gibi davranışlarda bulunduğunu bildirdi.
- Yüzde 33'ü, işvereninin kendilerine yönelik tutumu nedeniyle hayatlarının bir döneminde işten ayrıldığını ifade etti.
Bu yüzdelerin anlamını doğru değerlendirmek gerekir. Örneğin yüzde 58, araştırmaya katılan çalışanların yarısından fazlasının kendisini korumak amacıyla davranışlarını değiştirdiğini gösterir. Ancak bu oran, tüm LGBTİ+ çalışanların aynı deneyimleri yaşadığı anlamına gelmez. Araştırma ABD'deki çalışanlarla ilgilidir; sonuçları doğrudan Türkiye'deki çalışanlara genellemek doğru olmaz.
Bununla birlikte bulgular önemli bir soruya işaret ediyor: Bir çalışan, işini yapmaya ayırabileceği enerjinin bir bölümünü kimliğini gizlemeye veya ayrımcı tepkilerden kaçınmaya harcıyorsa, iş yeri yalnızca onun özel hayatını değil, iş deneyimini de etkiliyor demektir.
Örneğin bir çalışan hafta sonunu partneriyle geçirdiğini anlatırken diğer çalışanlar rahatça eşlerinden söz edebiliyorsa, ilk kişinin sürekli kelimelerini seçmesi gerekir. Bu durum tek başına büyük bir çatışma gibi görünmeyebilir. Ancak her gün tekrarlandığında aidiyet, güven ve iş yerindeki ilişkiler üzerinde bir yük oluşturabilir.
Kaynak: Williams Institute, UCLA School of Law, LGBTQ People’s Experiences of Workplace Discrimination and Harassment, Ağustos 2024.
4. QUEER DOSTU BİR İŞ YERİ NASIL ANLAŞILIR?
İş yerlerinde kapsayıcılık bazen yalnızca insan kaynakları politikalarıyla ilişkilendirilir. Oysa gerçek deneyim, resmî belgelerle günlük davranışların birleşiminden oluşur.
Queer dostu bir iş yerinde şu uygulamalar önemlidir:
Ayrımcılığa karşı açık kurallar: İşe alım, ücret, terfi, görev dağılımı ve işten çıkarma süreçlerinde cinsel yönelim veya cinsiyet kimliği nedeniyle ayrımcılık yapılmasını önleyen kurallar bulunmalıdır.
Gizliliğin korunması: Bir çalışanın kimliği, geçiş süreci veya özel hayatıyla ilgili bilgiler izni olmadan diğer çalışanlarla paylaşılmamalıdır.
Şikâyet mekanizmaları: Ayrımcı davranışla karşılaşan bir çalışan, misilleme korkusu yaşamadan durumu bildirebilmelidir. Şikâyetlerin nasıl incelendiği ve hangi önlemlerin alındığı da önemlidir.
Günlük dil ve davranışlar: Homofobik şakaların normalleştirilmemesi, kişinin kendi adıyla anılması ve partnerlerden söz edilirken farklı ilişki biçimlerine aynı ölçüde saygı gösterilmesi gerekir.
Eşit fırsatlar: Kâğıt üzerindeki politikalar kadar işe alım, ücret, terfi ve çalışanların işte kalma oranları gibi sonuçlar da değerlendirilmelidir.
Türkiye'de de bu konuya ilişkin araştırmalar yürütülüyor. Kaos GL Derneğinin 2024 yılında başlattığı özel sektör ve kamu çalışanı LGBTİ+ araştırması, LGBTİ+ çalışanların çalışma hayatındaki deneyimlerini ve istihdam politikalarına ilişkin ihtiyaçları incelemeyi amaçladı. Araştırmanın yayımlanan raporu, 10 Mart 2025 tarihli bir kaynak kaydında yer alıyor.
Bir mekânın, topluluğun veya kişinin queer dostu olduğunu nasıl anlarız?
Hiç bir kafeye girdiğinizde insanların birbirine nasıl davrandığına dikkat ettiniz mi? Ya da yeni bir işe başlarken özel hayatınızla ilgili bir şey anlatmanın sorun yaratıp yaratmayacağını düşündünüz mü? Belki de bir arkadaşınızın kendisini rahatça ifade edebildiği bir ortamın neden başka biri için bu kadar zorlayıcı olabildiğini merak ettiniz. İşte tam bu noktada “queer dostu” kavramı karşımıza çıkıyor.
Queer dostu olmak, yalnızca LGBTİ+ bireylere karşı olumsuz düşünceler taşımamak anlamına gelmez. Asıl mesele, insanların cinsel yönelimleri veya cinsiyet kimlikleri nedeniyle dışlanmadan, aşağılanmadan, kendilerini açıklamaya zorlanmadan ve ayrımcılık korkusu yaşamadan var olabildikleri bir ortam oluşturmaktır.
Örneğin iki erkeğin bir restoranda el ele oturabilmesi, trans bir kişinin kendi adıyla hitap edilmesi, biseksüel bir çalışanın partnerinden söz ederken kendisini sansürlemek zorunda kalmaması bu yaklaşımın günlük hayattaki karşılıklarıdır.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bir kişi kendisini queer dostu olarak tanımlayabilir ama davranışları bunun tersini gösterebilir. Dolayısıyla kavramı anlamak için yalnızca söylenen sözlere değil, gerçek hayattaki tutumlara, kurallara ve sonuçlara da bakmak gerekir.
1. QUEER KAVRAMI TAM OLARAK NEYİ İFADE EDİYOR?
Queer, cinsel yönelimini veya cinsiyet kimliğini geleneksel kategorilerle tanımlamayan ya da bu kategorileri kendisi için yeterli bulmayan kişilerin kullanabildiği geniş bir şemsiye terimdir. Bazı insanlar kendilerini doğrudan queer olarak tanımlarken bazıları lezbiyen, gey, biseksüel, trans, non-binary veya başka bir kimlik tanımını tercih eder.
Terimin geçmişinde önemli bir ayrıntı bulunur. İngilizcede queer sözcüğü uzun süre aşağılayıcı biçimde kullanılmıştır. Zaman içinde birçok LGBTİ+ birey ve topluluk bu sözcüğü yeniden sahiplenerek olumlu veya politik bir kimlik ifadesine dönüştürmüştür. Ancak herkes bu sözcüğü benimsemez. Bu nedenle birine queer demeden önce kişinin kendi tanımına saygı göstermek önemlidir.
Dünya Sağlık Örgütünün 15 Ekim 2024 tarihli, cinsel ve toplumsal cinsiyet çeşitliliğine ilişkin kavramları açıklayan rehberi; cinsel yönelim, cinsiyet kimliği ve bunlarla ilişkili kavramların birbirinden ayrılması gerektiğini vurgulayan kaynaklardan biridir.
Bu ayrımı basitçe açıklayalım:
- Cinsel yönelim, kişinin kimlere duygusal, romantik veya cinsel çekim duyduğuyla ilgilidir.
- Cinsiyet kimliği, kişinin kendi cinsiyetini nasıl deneyimlediği ve tanımladığıyla ilgilidir.
- Cinsiyet ifadesi, kişinin giyim, görünüş, davranış ve benzeri yollarla kendisini nasıl ifade ettiğini kapsar.
Bir erkeğin feminen giyinmesi onun mutlaka gey olduğu anlamına gelmez. Bir kadının maskülen görünmesi de cinsel yönelimi hakkında kesin bir bilgi vermez. Queer dostu yaklaşım, dış görünüşten hareketle insanları sınıflandırmak yerine onların kendilerini nasıl tanımladıklarını dikkate alır.
Kaynak: Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Frequently asked questions on sexual and gender diversity, health and human rights, ikinci baskı, 15 Ekim 2024.
2. QUEER DOSTU OLMAK SADECE SAYGILI DAVRANMAK MIDIR?
Saygı, işin başlangıcıdır; tamamı değildir.
Queer dostu bir arkadaş, birinin cinsel yönelimi hakkında izinsiz sorular sormamaya dikkat eder. Queer dostu bir iş yeri, ayrımcılığı yasaklayan açık kurallar oluşturur ve bu kuralların uygulanmasını sağlar. Queer dostu bir sağlık kuruluşu ise hastanın kimliğini küçümsemeden, doğru bilgilerle ve mahremiyetine saygı göstererek hizmet verir.
Bunlar arasındaki farkı düşünelim.
Bir işletmenin duvarına gökkuşağı bayrağı asması görünür bir destek göstergesi olabilir. Ancak aynı işletmede LGBTİ+ çalışanlara terfi verilmediği, müşteriler arasında ayrımcılık yapıldığı veya çalışanların ayrımcı davranışlarına göz yumulduğu bir ortam varsa o bayrak tek başına yeterli değildir.
Benzer biçimde, bir arkadaşın “Ben kimseyi cinsel yönelimine göre yargılamam” demesi olumlu bir başlangıçtır. Fakat aynı kişi, eşcinsel bir arkadaşının partnerini başkalarından saklamasını bekliyor veya onun ilişkisini sürekli şaka konusu yapıyorsa söyledikleriyle yaptıkları arasında bir çelişki vardır.
Buradan çıkarılabilecek temel sonuç şu: Queer dostluğu, kişisel iyi niyetin yanı sıra güvenilir davranışlar, adil kurallar ve gerektiğinde sorumluluk alma becerisiyle değerlendirilmelidir.
3. GERÇEK VERİLER NE SÖYLÜYOR?
Queer dostu ortamların neden önemli olduğunu anlamak için ayrımcılığın gerçek hayattaki sonuçlarına bakabiliriz.
UCLA Hukuk Fakültesine bağlı Williams Institute tarafından Ağustos 2024'te yayımlanan, ABD'de çalışan LGBTİ+ bireylerin deneyimlerini inceleyen araştırma, 2023 yazında toplanan ve iş gücündeki 1.902 LGBTİ+ yetişkini kapsayan anket verilerine dayanıyor.
Araştırmada öne çıkan bulgular şöyle:
- Katılımcıların yüzde 34'ü, yaşamlarının bir döneminde cinsel yönelimleri veya cinsiyet kimlikleri nedeniyle işe alınmama, işten çıkarılma ya da terfi alamama gibi en az bir istihdam ayrımcılığı biçimi yaşadığını bildirdi.
- Yüzde 37'si iş yerinde kimliği nedeniyle en az bir tür taciz yaşadığını belirtti.
- Yüzde 72'si, çalışma hayatlarının bir döneminde LGBTİ+ bireylere yönelik aşağılayıcı sözler, hakaretler veya şakalar duyduğunu söyledi.
- Yüzde 58'i ayrımcılıktan veya tacizden kaçınmak için görünüşünü değiştirmek ya da ailesi ve özel hayatı hakkında konuşmamak gibi davranışlarda bulunduğunu bildirdi.
- Yüzde 33'ü, işvereninin kendilerine yönelik tutumu nedeniyle hayatlarının bir döneminde işten ayrıldığını ifade etti.
Bu yüzdelerin anlamını doğru değerlendirmek gerekir. Örneğin yüzde 58, araştırmaya katılan çalışanların yarısından fazlasının kendisini korumak amacıyla davranışlarını değiştirdiğini gösterir. Ancak bu oran, tüm LGBTİ+ çalışanların aynı deneyimleri yaşadığı anlamına gelmez. Araştırma ABD'deki çalışanlarla ilgilidir; sonuçları doğrudan Türkiye'deki çalışanlara genellemek doğru olmaz.
Bununla birlikte bulgular önemli bir soruya işaret ediyor: Bir çalışan, işini yapmaya ayırabileceği enerjinin bir bölümünü kimliğini gizlemeye veya ayrımcı tepkilerden kaçınmaya harcıyorsa, iş yeri yalnızca onun özel hayatını değil, iş deneyimini de etkiliyor demektir.
Örneğin bir çalışan hafta sonunu partneriyle geçirdiğini anlatırken diğer çalışanlar rahatça eşlerinden söz edebiliyorsa, ilk kişinin sürekli kelimelerini seçmesi gerekir. Bu durum tek başına büyük bir çatışma gibi görünmeyebilir. Ancak her gün tekrarlandığında aidiyet, güven ve iş yerindeki ilişkiler üzerinde bir yük oluşturabilir.
Kaynak: Williams Institute, UCLA School of Law, LGBTQ People’s Experiences of Workplace Discrimination and Harassment, Ağustos 2024.
4. QUEER DOSTU BİR İŞ YERİ NASIL ANLAŞILIR?
İş yerlerinde kapsayıcılık bazen yalnızca insan kaynakları politikalarıyla ilişkilendirilir. Oysa gerçek deneyim, resmî belgelerle günlük davranışların birleşiminden oluşur.
Queer dostu bir iş yerinde şu uygulamalar önemlidir:
Ayrımcılığa karşı açık kurallar: İşe alım, ücret, terfi, görev dağılımı ve işten çıkarma süreçlerinde cinsel yönelim veya cinsiyet kimliği nedeniyle ayrımcılık yapılmasını önleyen kurallar bulunmalıdır.
Gizliliğin korunması: Bir çalışanın kimliği, geçiş süreci veya özel hayatıyla ilgili bilgiler izni olmadan diğer çalışanlarla paylaşılmamalıdır.
Şikâyet mekanizmaları: Ayrımcı davranışla karşılaşan bir çalışan, misilleme korkusu yaşamadan durumu bildirebilmelidir. Şikâyetlerin nasıl incelendiği ve hangi önlemlerin alındığı da önemlidir.
Günlük dil ve davranışlar: Homofobik şakaların normalleştirilmemesi, kişinin kendi adıyla anılması ve partnerlerden söz edilirken farklı ilişki biçimlerine aynı ölçüde saygı gösterilmesi gerekir.
Eşit fırsatlar: Kâğıt üzerindeki politikalar kadar işe alım, ücret, terfi ve çalışanların işte kalma oranları gibi sonuçlar da değerlendirilmelidir.
Türkiye'de de bu konuya ilişkin araştırmalar yürütülüyor. Kaos GL Derneğinin 2024 yılında başlattığı özel sektör ve kamu çalışanı LGBTİ+ araştırması, LGBTİ+ çalışanların çalışma hayatındaki deneyimlerini ve istihdam politikalarına ilişkin ihtiyaçları incelemeyi amaçladı. Araştırmanın yayımlanan raporu, 10 Mart 2025 tarihli bir kaynak kaydında yer alıyor.