Söyleşinin sonunda katılımcılardan biri ilginç bir soru sordu:
“Peki, bir düşüncenin sağda veya solda yer alması, onun doğru ya da yanlış olduğunu gösterir mi?”
Öğretmen başını iki yana salladı.
“Hayır. Bir düşüncenin niteliğini değerlendirmek için dayandığı kanıtlara, savunduğu ilkelere, sonuçlarına ve eleştiriye ne kadar açık olduğuna bakmak gerekir. Bir etiketi bilmek, o düşünceyi anlamakla aynı şey değildir.”
Murat bu cevabı uzun süre düşündü.
Kasabanın meydanında yaşanan küçük karışıklıkla siyasal kavramların tarihini aynı şey olarak görmek mümkün değildi. Fakat aralarında anlamlı bir ortaklık vardı: Bir kavramı, bağlamını göz ardı ederek yorumlamak insanı yanıltabilirdi.
Sağ ve sol, bazen bir sokakta yönümüzü belirliyor, bazen bir tarih kitabında geçmişi açıklıyor, bazen de güncel tartışmalarda insanları farklı gruplara ayırıyordu.
Her durumda, kelimenin hangi anlamda kullanıldığını bilmek gerekiyordu.
8. Bölüm: Bir Çocuğun Sorduğu En Basit Soru
Meydan yenilenip tabelalar yerleştirildikten birkaç hafta sonra kütüphanede çocuklar için bir etkinlik düzenlendi. Etkinliğin konusu haritalar ve yön bulmaydı.
Murat, çocuklara basit bir meydan haritası dağıttı. Elif ise kasabanın eski fotoğraflarını göstererek yolların yıllar içinde nasıl değiştiğini anlattı.
Çocuklar gruplara ayrıldı. Amaç, saat kulesinden başlayıp çeşmeye, oradan da kütüphaneye ulaşmaktı.
Her şey yolunda gidiyordu. Ta ki küçük bir çocuk elini kaldırana kadar.
“Bir şey sorabilir miyim?” dedi.
“Elbette,” diye karşılık verdi Elif.
Çocuk haritayı gösterdi.
“Burada kütüphane sağda görünüyor. Ama ben haritayı ters çevirirsem solda kalıyor. O zaman kütüphane yer mi değiştirmiş oluyor?”
Odada kahkahalar yükseldi. Murat da güldü ama çocuğun sorusunu geçiştirmedi.
“Hayır,” dedi. “Kütüphane aynı yerde duruyor. Değişen, haritayı nasıl tuttuğun.”
Çocuk kaşlarını çattı.
“Peki, hangisi doğru?”
Murat bir an düşündü.
“Harita üzerinde hangi yönün yukarıda olduğunu biliyorsan, onu o şekilde kullanmak işini kolaylaştırır. Ama haritayı çevirmek, gerçek dünyadaki yerleri değiştirmez.”
Elif konuşmaya katıldı:
“Bir de şu var: Senin sağın, senin baktığın yöne göre belirlenir. Karşındaki kişinin sağı ise onun bedenine göre belirlenir. İkiniz farklı yönlere bakıyorsanız aynı yeri farklı taraflarda görebilirsiniz.”
Çocuk bir süre düşündü.
“Yani ikimiz de haklı olabiliriz?”
“Bazen,” dedi Elif. “Ama birbirimizi anlamak için hangi yöne baktığımızı söylememiz gerekir.”
Bu cevap, etkinliğe katılan yetişkinlerin de dikkatini çekti.
Çünkü günlük tartışmalarda insanlar sık sık kendi baktıkları noktayı tek doğru bakış açısı gibi kabul edebiliyorlardı. Oysa bir olayın farklı taraflarını görmek, mutlaka gerçeğin kişiden kişiye değiştiği anlamına gelmiyordu. Bazen aynı gerçekliğe farklı konumlardan bakılıyordu; önemli olan, bu bakış açıları arasındaki farkı doğru anlamaktı.
Murat, çocukların haritalarını toplarken yeni bir etkinlik fikri geliştirdi. Bir sonraki hafta çocuklardan kasabanın bir bölümünü kendi bakış açılarına göre çizmelerini isteyecekti. Ardından çizimleri karşılaştıracak, aynı yerlerin neden farklı göründüğünü birlikte inceleyeceklerdi.
Elif de çocukların aile büyüklerinden eski yön tariflerini öğrenmelerini önerdi.
Böylece etkinlik yalnızca yönleri öğretmekle kalmayacak, geçmişle bugün arasında da bir bağ kuracaktı.
9. Bölüm: Bir Yön Tarifinden Daha Fazlası
Aradan aylar geçti.
Kasabanın meydanı artık daha düzenliydi. Yeni tabelalar sayesinde ziyaretçiler kütüphaneye ve çarşıya daha kolay ulaşabiliyor, çeşmenin çevresindeki dinlenme alanları daha fazla kullanılıyordu.
Murat, belediyenin başka mahallelerdeki yönlendirme çalışmalarına da katılmaya başladı. Her yeni projede yalnızca yolun genişliğini ve tabelanın yerini değil, o yolu kullanacak insanların çeşitliliğini de hesaba katıyordu.
Elif ise eski haritaları, sözlü tarih kayıtlarını ve kasaba sakinlerinin hatıralarını bir araya getiren küçük bir sergi hazırladı. Serginin girişine şu cümleyi yazdı:
“Bir yeri bulmak için bazen yönünü bilmek, bazen de o yerin hikâyesini dinlemek gerekir.”
Sergi açılışında Murat, eski saat kulesinin önünde durup çevresine baktı.
“Bütün bunlar bir tabelayla başlamıştı,” dedi.
Elif gülümsedi.
“Hayır. Bir soruyla başlamıştı.”
“Sağ taraf hangi taraftadır?”
“Evet.”
Murat başını salladı.
“Eskiden bu sorunun cevabının çok basit olduğunu düşünürdüm. Sağ elimin bulunduğu taraf derdim, mesele biterdi. Şimdi de temel cevap aynı ama birine yön tarif ederken başka şeyleri de düşünmem gerektiğini biliyorum.”
Elif, meydanın karşısındaki yaşlı dut ağacının gölgesine baktı. Ağaç yıllar önce kesilmişti ama belediye, yaşlıların anlattığı hatıralardan esinlenerek meydana yeni bir dut ağacı dikmişti.
“Belki de asıl mesele,” dedi, “doğru cevabı bilmekten çok, o cevabın kimin için ne anlama geldiğini anlamaktır.”
İkisi bir süre sessizce meydanı izledi.
Saat kulesinin önünden geçen insanlar farklı yönlere ilerliyordu. Kimi çarşıya, kimi kütüphaneye, kimi de deniz kıyısına gidiyordu. Herkes kendi hedefinin peşindeydi ama yolları zaman zaman kesişiyordu.
Meydanda yeni bir tabela vardı. Üzerinde sağa ve sola işaret eden okların yanı sıra saat kulesinin, çeşmenin ve kütüphanenin küçük simgeleri bulunuyordu.
Tabelanın altına ise kısa bir cümle eklenmişti:
“Emin değilseniz sorun; birlikte bulabiliriz.”
Bu cümle, Elif ile Murat'ın aylar boyunca öğrendiği şeyin özeti gibiydi.
10. Bölüm: Peki, Gerçekten Sağ Taraf Hangi Taraftadır?
Hikâyemizin başındaki soruya dönelim.
Sağ taraf, normal koşullarda kişinin kendi bedenine göre belirlenir. Önünüze baktığınızda sağ elinizin bulunduğu taraf sizin sağınızdır. Karşınızda size dönük duran bir kişinin sağ tarafı ise sizin görüş açınızdan sol tarafta kalır.
Haritalarda sağ ve sol, haritanın yönüne ve nasıl tutulduğuna bağlı olarak farklı görünebilir. Bu nedenle kuzey, güney, doğu ve batı gibi yönleri bilmek, haritadaki konumu anlamayı kolaylaştırır. Sokaklarda ise tabelalar, sabit yapılar ve açık tarifler yanlış anlaşılmaları azaltabilir.
Tarihsel açıdan sağ ve sol, fiziksel yönlerin ötesine geçerek kültürel ve siyasal anlamlar kazanmıştır. Bazı toplumlarda bu yönlere farklı sembolik değerler yüklenmiş, siyasi düşünce gelenekleri de sağ ve sol kavramlarıyla sınıflandırılmıştır. Ancak bu anlamlar her yerde aynı değildir; tarihsel bağlama göre değişir.
Hikâyemizde Murat'ın çözüm odaklı yaklaşımıyla Elif'in insanları ve geçmişi anlamaya yönelik yaklaşımı da bize benzer bir ders veriyor. Sorunları çözmek için plan yapmak önemlidir; fakat planın kimleri etkileyeceğini görmek de en az onun kadar değerlidir.
Bunları erkeklerin ve kadınların değişmez özellikleri olarak düşünmemek gerekir. İnsanların düşünme ve davranma biçimleri; kişiliklerinden, deneyimlerinden, eğitimlerinden, toplumsal koşullarından ve içinde bulundukları durumdan etkilenir. Stratejik düşünme ile empati, birbirine rakip iki özellik değildir. Aynı insanda birlikte bulunabilir ve çoğu zaman birbirini güçlendirir.
Bence hikâyenin asıl mesajı tam da burada saklı.
Birine yol göstermek istiyorsak önce onun nerede durduğunu anlamalıyız. Bir anlaşmazlığı çözmek istiyorsak yalnızca kendi bakış açımızı savunmak yerine karşı tarafın ne gördüğünü de öğrenmeliyiz. Geçmişi yorumlarken tarihsel koşulları, bugünü değerlendirirken insanların gerçek ihtiyaçlarını hesaba katmalıyız.
Çünkü bazen doğru yönü göstermek için bir ok çizmek yeterlidir. Bazen de o okun neden yanlış anlaşıldığını görmek için insanları dinlemek, geçmişi araştırmak ve alışılmış yöntemleri yeniden değerlendirmek gerekir.
Forumda Sizin Düşünceleriniz Neler?
Hikâyeyi burada bitirirken birkaç soruyu da sizlere bırakmak istiyorum:
- Hiç birine sağınızı tarif ettiğiniz hâlde onun ters yöne gittiği oldu mu? Sizce karışıklığın nedeni neydi?
- Günlük hayatta bir sorunla karşılaştığınızda önce çözüm üretmeye mi çalışırsınız, yoksa olayın nedenlerini ve insanların duygularını anlamaya mı yönelirsiniz?
- Sağ ve sol gibi basit kelimelerin tarih boyunca farklı anlamlar kazanması sizce dilin ve kültürün insan düşüncesi üzerindeki etkisini nasıl gösteriyor?
- Bir toplumun çoğunluğuna göre düzenlenen bir sistem, farklı ihtiyaçları olan insanları dışarıda bırakıyorsa nasıl değiştirilmeli?
- Sizce anlaşmazlıkları çözmek için daha önemli olan nedir: doğru cevabı bilmek mi, yoksa karşılıklı olarak neyin kastedildiğini anlamak mı?
Benim bu hikâyeden çıkardığım sonuç şu: Sağ tarafın neresi olduğu, bedenimiz açısından oldukça açık bir sorudur. Fakat bir insana doğru yolu göstermek, onunla anlaşmak veya ortak bir çözüm bulmak söz konusu olduğunda, yalnızca yön bilgisi yeterli olmayabilir.
Bazen bir adım geri çekilip haritaya bakmak, bazen karşımızdakini dinlemek, bazen de yıllardır doğru kabul ettiğimiz bir alışkanlığı yeniden sorgulamak gerekir.
Sizin için sağ taraf yalnızca fiziksel bir yön mü, yoksa bu basit sorunun arkasında daha geniş bir anlam da görüyor musunuz?
Not: Hikâyedeki karakterler ve olaylar kurgusaldır. Tarihsel arka planda sağ ve sol kavramlarının siyasal kullanımı için 1789 Fransız Devrimi dönemindeki meclis oturma düzeni; yön bulma ve haritacılık bağlamında ise harita yönleri ile kişinin bedenine göre belirlenen sağ-sol ayrımı esas alınmıştır.
“Peki, bir düşüncenin sağda veya solda yer alması, onun doğru ya da yanlış olduğunu gösterir mi?”
Öğretmen başını iki yana salladı.
“Hayır. Bir düşüncenin niteliğini değerlendirmek için dayandığı kanıtlara, savunduğu ilkelere, sonuçlarına ve eleştiriye ne kadar açık olduğuna bakmak gerekir. Bir etiketi bilmek, o düşünceyi anlamakla aynı şey değildir.”
Murat bu cevabı uzun süre düşündü.
Kasabanın meydanında yaşanan küçük karışıklıkla siyasal kavramların tarihini aynı şey olarak görmek mümkün değildi. Fakat aralarında anlamlı bir ortaklık vardı: Bir kavramı, bağlamını göz ardı ederek yorumlamak insanı yanıltabilirdi.
Sağ ve sol, bazen bir sokakta yönümüzü belirliyor, bazen bir tarih kitabında geçmişi açıklıyor, bazen de güncel tartışmalarda insanları farklı gruplara ayırıyordu.
Her durumda, kelimenin hangi anlamda kullanıldığını bilmek gerekiyordu.
8. Bölüm: Bir Çocuğun Sorduğu En Basit Soru
Meydan yenilenip tabelalar yerleştirildikten birkaç hafta sonra kütüphanede çocuklar için bir etkinlik düzenlendi. Etkinliğin konusu haritalar ve yön bulmaydı.
Murat, çocuklara basit bir meydan haritası dağıttı. Elif ise kasabanın eski fotoğraflarını göstererek yolların yıllar içinde nasıl değiştiğini anlattı.
Çocuklar gruplara ayrıldı. Amaç, saat kulesinden başlayıp çeşmeye, oradan da kütüphaneye ulaşmaktı.
Her şey yolunda gidiyordu. Ta ki küçük bir çocuk elini kaldırana kadar.
“Bir şey sorabilir miyim?” dedi.
“Elbette,” diye karşılık verdi Elif.
Çocuk haritayı gösterdi.
“Burada kütüphane sağda görünüyor. Ama ben haritayı ters çevirirsem solda kalıyor. O zaman kütüphane yer mi değiştirmiş oluyor?”
Odada kahkahalar yükseldi. Murat da güldü ama çocuğun sorusunu geçiştirmedi.
“Hayır,” dedi. “Kütüphane aynı yerde duruyor. Değişen, haritayı nasıl tuttuğun.”
Çocuk kaşlarını çattı.
“Peki, hangisi doğru?”
Murat bir an düşündü.
“Harita üzerinde hangi yönün yukarıda olduğunu biliyorsan, onu o şekilde kullanmak işini kolaylaştırır. Ama haritayı çevirmek, gerçek dünyadaki yerleri değiştirmez.”
Elif konuşmaya katıldı:
“Bir de şu var: Senin sağın, senin baktığın yöne göre belirlenir. Karşındaki kişinin sağı ise onun bedenine göre belirlenir. İkiniz farklı yönlere bakıyorsanız aynı yeri farklı taraflarda görebilirsiniz.”
Çocuk bir süre düşündü.
“Yani ikimiz de haklı olabiliriz?”
“Bazen,” dedi Elif. “Ama birbirimizi anlamak için hangi yöne baktığımızı söylememiz gerekir.”
Bu cevap, etkinliğe katılan yetişkinlerin de dikkatini çekti.
Çünkü günlük tartışmalarda insanlar sık sık kendi baktıkları noktayı tek doğru bakış açısı gibi kabul edebiliyorlardı. Oysa bir olayın farklı taraflarını görmek, mutlaka gerçeğin kişiden kişiye değiştiği anlamına gelmiyordu. Bazen aynı gerçekliğe farklı konumlardan bakılıyordu; önemli olan, bu bakış açıları arasındaki farkı doğru anlamaktı.
Murat, çocukların haritalarını toplarken yeni bir etkinlik fikri geliştirdi. Bir sonraki hafta çocuklardan kasabanın bir bölümünü kendi bakış açılarına göre çizmelerini isteyecekti. Ardından çizimleri karşılaştıracak, aynı yerlerin neden farklı göründüğünü birlikte inceleyeceklerdi.
Elif de çocukların aile büyüklerinden eski yön tariflerini öğrenmelerini önerdi.
Böylece etkinlik yalnızca yönleri öğretmekle kalmayacak, geçmişle bugün arasında da bir bağ kuracaktı.
9. Bölüm: Bir Yön Tarifinden Daha Fazlası
Aradan aylar geçti.
Kasabanın meydanı artık daha düzenliydi. Yeni tabelalar sayesinde ziyaretçiler kütüphaneye ve çarşıya daha kolay ulaşabiliyor, çeşmenin çevresindeki dinlenme alanları daha fazla kullanılıyordu.
Murat, belediyenin başka mahallelerdeki yönlendirme çalışmalarına da katılmaya başladı. Her yeni projede yalnızca yolun genişliğini ve tabelanın yerini değil, o yolu kullanacak insanların çeşitliliğini de hesaba katıyordu.
Elif ise eski haritaları, sözlü tarih kayıtlarını ve kasaba sakinlerinin hatıralarını bir araya getiren küçük bir sergi hazırladı. Serginin girişine şu cümleyi yazdı:
“Bir yeri bulmak için bazen yönünü bilmek, bazen de o yerin hikâyesini dinlemek gerekir.”
Sergi açılışında Murat, eski saat kulesinin önünde durup çevresine baktı.
“Bütün bunlar bir tabelayla başlamıştı,” dedi.
Elif gülümsedi.
“Hayır. Bir soruyla başlamıştı.”
“Sağ taraf hangi taraftadır?”
“Evet.”
Murat başını salladı.
“Eskiden bu sorunun cevabının çok basit olduğunu düşünürdüm. Sağ elimin bulunduğu taraf derdim, mesele biterdi. Şimdi de temel cevap aynı ama birine yön tarif ederken başka şeyleri de düşünmem gerektiğini biliyorum.”
Elif, meydanın karşısındaki yaşlı dut ağacının gölgesine baktı. Ağaç yıllar önce kesilmişti ama belediye, yaşlıların anlattığı hatıralardan esinlenerek meydana yeni bir dut ağacı dikmişti.
“Belki de asıl mesele,” dedi, “doğru cevabı bilmekten çok, o cevabın kimin için ne anlama geldiğini anlamaktır.”
İkisi bir süre sessizce meydanı izledi.
Saat kulesinin önünden geçen insanlar farklı yönlere ilerliyordu. Kimi çarşıya, kimi kütüphaneye, kimi de deniz kıyısına gidiyordu. Herkes kendi hedefinin peşindeydi ama yolları zaman zaman kesişiyordu.
Meydanda yeni bir tabela vardı. Üzerinde sağa ve sola işaret eden okların yanı sıra saat kulesinin, çeşmenin ve kütüphanenin küçük simgeleri bulunuyordu.
Tabelanın altına ise kısa bir cümle eklenmişti:
“Emin değilseniz sorun; birlikte bulabiliriz.”
Bu cümle, Elif ile Murat'ın aylar boyunca öğrendiği şeyin özeti gibiydi.
10. Bölüm: Peki, Gerçekten Sağ Taraf Hangi Taraftadır?
Hikâyemizin başındaki soruya dönelim.
Sağ taraf, normal koşullarda kişinin kendi bedenine göre belirlenir. Önünüze baktığınızda sağ elinizin bulunduğu taraf sizin sağınızdır. Karşınızda size dönük duran bir kişinin sağ tarafı ise sizin görüş açınızdan sol tarafta kalır.
Haritalarda sağ ve sol, haritanın yönüne ve nasıl tutulduğuna bağlı olarak farklı görünebilir. Bu nedenle kuzey, güney, doğu ve batı gibi yönleri bilmek, haritadaki konumu anlamayı kolaylaştırır. Sokaklarda ise tabelalar, sabit yapılar ve açık tarifler yanlış anlaşılmaları azaltabilir.
Tarihsel açıdan sağ ve sol, fiziksel yönlerin ötesine geçerek kültürel ve siyasal anlamlar kazanmıştır. Bazı toplumlarda bu yönlere farklı sembolik değerler yüklenmiş, siyasi düşünce gelenekleri de sağ ve sol kavramlarıyla sınıflandırılmıştır. Ancak bu anlamlar her yerde aynı değildir; tarihsel bağlama göre değişir.
Hikâyemizde Murat'ın çözüm odaklı yaklaşımıyla Elif'in insanları ve geçmişi anlamaya yönelik yaklaşımı da bize benzer bir ders veriyor. Sorunları çözmek için plan yapmak önemlidir; fakat planın kimleri etkileyeceğini görmek de en az onun kadar değerlidir.
Bunları erkeklerin ve kadınların değişmez özellikleri olarak düşünmemek gerekir. İnsanların düşünme ve davranma biçimleri; kişiliklerinden, deneyimlerinden, eğitimlerinden, toplumsal koşullarından ve içinde bulundukları durumdan etkilenir. Stratejik düşünme ile empati, birbirine rakip iki özellik değildir. Aynı insanda birlikte bulunabilir ve çoğu zaman birbirini güçlendirir.
Bence hikâyenin asıl mesajı tam da burada saklı.
Birine yol göstermek istiyorsak önce onun nerede durduğunu anlamalıyız. Bir anlaşmazlığı çözmek istiyorsak yalnızca kendi bakış açımızı savunmak yerine karşı tarafın ne gördüğünü de öğrenmeliyiz. Geçmişi yorumlarken tarihsel koşulları, bugünü değerlendirirken insanların gerçek ihtiyaçlarını hesaba katmalıyız.
Çünkü bazen doğru yönü göstermek için bir ok çizmek yeterlidir. Bazen de o okun neden yanlış anlaşıldığını görmek için insanları dinlemek, geçmişi araştırmak ve alışılmış yöntemleri yeniden değerlendirmek gerekir.
Forumda Sizin Düşünceleriniz Neler?
Hikâyeyi burada bitirirken birkaç soruyu da sizlere bırakmak istiyorum:
- Hiç birine sağınızı tarif ettiğiniz hâlde onun ters yöne gittiği oldu mu? Sizce karışıklığın nedeni neydi?
- Günlük hayatta bir sorunla karşılaştığınızda önce çözüm üretmeye mi çalışırsınız, yoksa olayın nedenlerini ve insanların duygularını anlamaya mı yönelirsiniz?
- Sağ ve sol gibi basit kelimelerin tarih boyunca farklı anlamlar kazanması sizce dilin ve kültürün insan düşüncesi üzerindeki etkisini nasıl gösteriyor?
- Bir toplumun çoğunluğuna göre düzenlenen bir sistem, farklı ihtiyaçları olan insanları dışarıda bırakıyorsa nasıl değiştirilmeli?
- Sizce anlaşmazlıkları çözmek için daha önemli olan nedir: doğru cevabı bilmek mi, yoksa karşılıklı olarak neyin kastedildiğini anlamak mı?
Benim bu hikâyeden çıkardığım sonuç şu: Sağ tarafın neresi olduğu, bedenimiz açısından oldukça açık bir sorudur. Fakat bir insana doğru yolu göstermek, onunla anlaşmak veya ortak bir çözüm bulmak söz konusu olduğunda, yalnızca yön bilgisi yeterli olmayabilir.
Bazen bir adım geri çekilip haritaya bakmak, bazen karşımızdakini dinlemek, bazen de yıllardır doğru kabul ettiğimiz bir alışkanlığı yeniden sorgulamak gerekir.
Sizin için sağ taraf yalnızca fiziksel bir yön mü, yoksa bu basit sorunun arkasında daha geniş bir anlam da görüyor musunuz?
Not: Hikâyedeki karakterler ve olaylar kurgusaldır. Tarihsel arka planda sağ ve sol kavramlarının siyasal kullanımı için 1789 Fransız Devrimi dönemindeki meclis oturma düzeni; yön bulma ve haritacılık bağlamında ise harita yönleri ile kişinin bedenine göre belirlenen sağ-sol ayrımı esas alınmıştır.